Het boeddhisme heeft zich in de eerste 1500 jaar na de Boeddha - die c.a. 500 v. Chr. leefde – uitgekristalliseerd in negen stromingen, die uitsluitend in Tibet compleet bewaard zijn gebleven. Deze negen voertuigen die leiden naar Ontwaken, Bevrijding, Verlichting of Ultieme Vrijheid, hebben een bepaalde gelaagdheid. Elk maakt als het ware een verdere stap naar een direct, nietsontziend, ervaringsgericht en volmaakt inzicht. De laatste en meest vergaande van deze negen wegen is dzokchen.

Het ‘beoefenen’ van dzokchen is altijd voorbehouden geweest aan een klein aantal mensen, die er totaal verschillende – vaak weinig aangepaste - levensstijlen op na hielden. De overdracht was meestal mondeling, van leraar op leerling. Hoewel er best veel teksten waren, zijn de meeste lastig leesbaar en vrij obscuur. Hoewel meditatie oefeningen en yoga oefeningen louter gezien werden als overbodig, werd er tegelijkertijd uitgebreid gebruik van gemaakt. Die paradox is kenmerkend voor dzokchen. De volmaaktheid van het Zijn is in ieder mens compleet aanwezig, maar dat betekent niet dat je deze transparantie en helderheid van geest ook werkelijk belichaamt.

De essentie van het Zijn is het ‘spontaan aanwezig tijdloos Gewaarzijn’ (Tib. ye shes), even open als Ruimte. Alles wat verschijnt, verschijnt als een spel van dat Gewaarzijn, dus ook onze gedachten, emoties, verwarring, obsessies en neurosen. Alleen omdat wij in het moment zelf die transparante helderheid niet herkennen, ontstaat onze gewone geest die bepaald wordt door gewoontepatronen en emotionele reacties, en raken wij het contact met het tijdloos Gewaarzijn (ogenschijnlijk) kwijt. Dan beschouwen we onszelf, de ander, gedachten, emoties en oordelen als de concrete werkelijkheden, in plaats van te herkennen dat alles verschijnt als projectie van onze eigen geest en dat alles louter overduidelijk aanwezig is, zonder ergens concreet en permanent te bestaan.

Dzokchen is voornamelijk overgedragen en bewaard gebleven binnen de Nyingma (oudste) traditie van het Tibetaans boeddhisme, maar eigenlijk zijn deze inzichten totaal onafhankelijk van welke stroming of religie dan ook. Tarthang Tulku ontwikkelde zijn eigen moderne en haast wetenschappelijke versie van dzokchen in een serie boeken over Ruimte Tijd & Kennis. Robert Hartzema heeft deze inzichten - vanuit het praktisch werken ermee in onze gewone dagelijkse situatie van baan, gezin, verplichtingen en problemen – opnieuw vorm gegeven in een drietal boeken waarvan in maart 2010 het eerste deel verschijnt.

Serie dzokchen inzichten
Trilogie geschreven door Robert Hartzema en ontstaan door het werken met de dzokchen en Ruimte, Tijd en Kennis inzichten samen met een groep studenten die eerder de 1-jarige studie & training Boeddhistische psychologie hadden gevolgd. De boeken vullen elkaar aan, maar kunnen ook afzonderlijk gelezen worden.

De Ruimte van gewaarzijn
In wezen verschijnt alles in Ruimte en lost weer op in Ruimte, en in de tussentijd is het louter een transparant spel van kleuren, vormen, gewaarwordingen en gevoelens. Alleen ons eigen bewustzijn maakt al deze doorschijnende indrukken concreet, ondoordringbaar en uiterst belangrijk. Hoe doe je dat? Waarom doe je dat? En hoe ontdek je opnieuw de ruimtelijkheid en openheid van alle verschijnselen?

De bevrijdende energie van Tijd
Terwijl Tijd zelf de dynamische energie is waaruit een oneindige rijkdom van gewaarwordingen ontstaat, kanaliseren we de ongeremde creativiteit tot een smalle stroom van verleden-heden-toekomst, waardoor we klem komen te zitten tussen bezorgdheden, angsten, hoop en dagdromen. Waarom perk je jezelf zo in? Waarom verarm je de bevrijdende energie van Tijd tot denkbeelden en meningen? En hoe kun je weer puur en totaal aanwezig zijn in de onmiddellijkheid van het ervaren?

Dimensies van Bewustzijn
Het Bewustzijn op zich is volstrekt open en in zichzelf vrij en helder. Vanaf de conceptie zijn echter structuren van reacties, emoties, blokkades en denken ontstaan om onszelf te wapenen tegen de onaangenaamheden die ons overkomen. Is het nodig deze gewoontepatronen te blijven continueren? Of kunnen de verschillende dimensies van het bewustzijn zo helder worden dat het Zijn zich ontvouwt in een proces van bevrijding dat geen einde kent?

Robert Hartzema gaf van 1980 t/m 1996 op verzoek van Tarthang Tulku (die zelf nooit les geeft) talloze cursussen, workshops en retraites over het Tibetaans boeddhisme, meditatie, Tibetaanse yoga (Kum Nye) en de Ruimte, Tijd & Kennis visie (verwant aan dzokchen) in Nederland, Duitsland en Engeland. Hij vertaalde het Ruimte, Tijd & Kennis boek en vele andere boeddhistische boeken in het Nederlands, en had jarenlang de leiding over een boeddhistisch centrum in Amsterdam. Daarnaast volgde hij een opleiding lichaamsgerichte therapie, werkte als therapeut en was trainer en supervisor voor een psychosociale opleiding. Hij schreef een tiental boeken waarvan enkele in het Duits en Engels zijn vertaald. Momenteel geeft hij een 1-jarige studie & training Boeddhistische psychologie, en vervolgtrainingen over de dzokchen inzichten en oefeningen.

Serie dzokchen teksten
Een serie kortere dzokchen teksten van beroemde Tibetaanse leraren waarin na 2010 elk jaar een deel zal verschijnen. Op de planning staan voorlopig:

Padmasambhava, Naakt gewaarzijn.
Een glasheldere tekst die eigenlijk de primaire basistekst is uit de cyclus van het zogenaamde Tibetaanse Dodenboek, geschreven door Padmasambhava, de leraar die in de 7e eeuw het tantristische boeddhisme (vajrayana, het diamanten voertuig) naar Tibet bracht. Deze tekst is nog nooit in het Nederlands vertaald en is de sleutel tot helder leven en helder sterven.

Shabkar lama, De vlucht van de garoeda.
De opnieuw vertaalde en becommentarieerde herdruk van deze schitterende dzokchen tekst, geschreven door de Tibetaanse yogi Shabkar die leefde in de 19e eeuw, en die ‘de zingende zwerver’ werd genoemd.